Historia rajstop i pończoch

Rajstopy w dzisiejszej formie – jako jednoczęściowy ubiór od talii aż po stopy, sprzedawany w sklepach – powstały w 1959 roku w Stanach Zjednoczonych. Wówczas firma Glen Raven z Karoliny Północnej wprowadziła na rynek model Panti-Legs, który łączył majtki i pończochy w jeden komplet. To nie był jednak początek historii. Na długo wcześniej nogi owijano tkaniną, dziano skarpety i pończochy, a jedwabne hose nosili przede wszystkim mężczyźni na europejskich dworach. Przełomem technicznym stało się krosno pończosznicze Williama Lee z 1589 roku, a przełomem materiałowym – nylon, który 15 maja 1940 roku, w dniu zwanym Nylon Day, trafił do sklepów w całych Stanach Zjednoczonych. Powszechną popularność rajstop przypieczętowała dopiero moda lat 60. i minispódniczka.

Zanim pojawiły się pończochy: starożytne skarpety

W starożytnej Grecji i Rzymie nie noszono rajstop ani dzianych pończoch w dzisiejszym sensie. Nogi okrywano raczej owijakami, skórą albo kawałkami tkaniny. Zachowały się jednak świadectwa, że już w późnym okresie rzymskim wytwarzano dopasowane okrycia stóp.

W zbiorach British Museum i Victoria and Albert Museum znajdują się wełniane skarpety z Egiptu, wykonane techniką nålbinding – ściegiem jedną igłą, bliższym szyciu niż dzianinie na drutach. Skarpeta dziecięca z Antinoupolis, datowana metodą radiowęglową na III–IV wiek, ma oddzielony paluch, typowy dla noszenia z sandałami. Para skarpet w V&A pochodzi z lat około 250–420. To jeszcze nie pończochy, ale trop jest jasny: już wtedy szukano elastycznego, przylegającego okrycia stopy. Prawdziwe dzianie na dwóch lub więcej drutach pojawia się później; w V&A jest m.in. skarpeta z Egiptu z okresu około 1100–1300, uznawana za wczesny przykład takiej dzianiny.

Średniowieczne nogawice i męskie pończochy

Od średniowiecza pończochy i nogawice noszono w Europie powszechnie – i to zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Do wczesnego XVII wieku wyrabiano je ręcznie: albo zszywano z kawałków tkaniny (często krojonych po skosie, żeby lepiej się układały), albo dziano. Dziane modele były droższe i bardziej pożądane, bo sprężystość dzianiny pozwalała lepiej objąć łydkę i stopę niż sztywna tkanina.

W XVI wieku pończocha stała się ważnym elementem męskiej mody. Gdy krótkie spodnie kończące się powyżej kolana odsłoniły więcej nogi, na dworach wzrósł popyt na gładko przylegające pończochy. Do czasów Henryka VIII pończochy często szyto jeszcze z tkaniny; jedwabne, dziane pary były rzadkim luksusem, sprowadzanym z Hiszpanii i Włoch. Kronikarz John Stow odnotował, że Edward VI otrzymał od Sir Thomasa Greshama „parę długich hiszpańskich jedwabnych pończoch”. Na początku panowania Elżbiety I, według tej samej relacji, królewska jedwabniczka Mistress Montague ofiarowała władczyni parę czarnych, ręcznie dzianych jedwabnych pończoch. Królowa miała je tak polubić, że odtąd wolała jedwab od pończoch z tkaniny.

Pod koniec XVI wieku cienkie jedwabne pończochy regularnie nosili już mężczyźni na dworze elżbietańskim, nieraz ze zdobieniami z nici złotych i srebrnych, tzw. zegarkami (clocks) przy kostce. Pończochy damskie były zwykle skromniejsze i chowane pod długimi sukniami. Dzisiejsze skojarzenie pończoch wyłącznie z damską garderobą przyszło znacznie później: w XIX wieku męskie spodnie zakryły łydki, a pończochy i następnie rajstopy stały się przede wszystkim ubiorem kobiecym.

1589: krosno Williama Lee i pierwsze mechaniczne pończochy

W 1589 roku William Lee z Calverton koło Nottingham zbudował krosno pończosznicze (stocking frame) – maszynę, która naśladowała ruchy ręcznego dziania i pozwalała produkować pończochy znacznie szybciej niż na drutach. Pierwsza wersja miała zaledwie osiem igieł na cal i dawała dość grubą, wełnianą dzianinę. Lee starał się o patent u królowej Elżbiety I, ale go nie otrzymał. Dwór obawiał się, że mechanizacja pozbawi pracy ręczne dziewiarki.

Lee udoskonalił maszynę, zwiększając zagęszczenie igieł do około dwudziestu na cal. W 1598 roku potrafił już wydziergać jedwabne pończochy. Patentu w Anglii jednak nie dostał – ani od Elżbiety, ani później od Jakuba I – i przeniósł się do Francji pod opiekę Henryka IV. Po śmierci króla interes podupadł; Lee zmarł we Francji na początku XVII wieku (często podaje się rok 1614; niektóre źródła wskazują datę wcześniejszą). Brat wynalazcy, James, wrócił z krosnami do Anglii. Przemysł dziewiarski rozwinął się w Londynie i w Nottinghamshire, a później także w Leicester.

Krosno Lee było jedną z najbardziej zaawansowanych maszyn włókienniczych swojej epoki, ponad sto lat przed mechanizacją innych działów tkactwa. Do połowy XVII wieku ramy pończosznicze były już w Europie szeroko stosowane. Historycy tekstylni szacują, że wprawna dziewiarka ręczna robiła około dwóch par cienkich pończoch tygodniowo, a krosno – od dwudziestu pięciu do trzydziestu. W latach 1758–1759 Jedediah Strutt (wraz z Williamem Woollattem) opatentował przystawkę do dzianiny prążkowanej, zwaną Derby rib. Dzięki niej na ramie Lee można było uzyskać bardziej elastyczny, żebrowany splot, który lepiej trzymał się łydki.

Nylon: od laboratorium DuPonta do „Nylon Day”

XX wiek przyniósł materiał, który zmienił pończochy na pokolenia. W 1928 roku Wallace Hume Carothers, chemik ściągnięty przez DuPonta z Harvardu, rozpoczął w Wilmington badania polimerów. Efektem prac jego zespołu było włókno poliamidowe. 28 lutego 1935 roku powstało tak zwane włókno 66 – z heksametylenodiaminy i kwasu adypinowego – wybrane latem tego roku do produkcji przemysłowej. Sam Carothers nie doczekał rynkowego sukcesu: zmarł w kwietniu 1937 roku.

Patent na nylon wydano we wrześniu 1938 roku. 27 października 1938 DuPont oficjalnie ogłosił nowy materiał na forum Herald Tribune w Nowym Jorku. Nylon pojawił się też wcześniej w szczoteczkach do zębów. Próbne pończochy sprzedano pracownikom w Wilmington w marcu 1939 roku, a ograniczoną partię publiczności jeszcze w tym samym roku; wyprzedano ją w trzy godziny.

Ogólnokrajowa sprzedaż ruszyła 15 maja 1940 roku, w dniu zapamiętanym jako Nylon Day. Według American Chemical Society samego pierwszego dnia sprzedano niemal 800 tysięcy par. Para kosztowała około 1,15 dolara. Popyt był ogromny: w wielu sklepach towar znikał jeszcze przed południem. Do 1941 roku nylon miał już ponad 30 procent amerykańskiego rynku pończoch.

Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do II wojny światowej w grudniu 1941 roku niemal całą produkcję nylonu skierowano na potrzeby wojska: spadochrony, linki, kord do opon i siatki. Cywilne pończochy stały się rzadkością. Kobiety malowały nogi podkładem w odcieniu cielistym – tak zwanymi płynnymi pończochami (liquid stockings) – i dorysowywały z tyłu łydki „szew” kredką do brwi. W domach towarowych pojawiały się nawet lady do profesjonalnego makijażu nóg. Muzeum Historii Amerykańskiej Smithsonian przechowuje m.in. buteleczkę preparatu Leg Silque Liquid Stockings.

Po wojnie pończochy wróciły na półki we wrześniu 1945 roku, ale podaży długo nie starczało. Gazety pisały o „nylonowych zamieszkach” (nylon riots): kolejkach liczących setki, a czasem tysiące osób. Jednym z najgłośniejszych epizodów był Pittsburgh w czerwcu 1946 roku, gdzie według Science History Institute około 40 tysięcy ludzi ustawiło się po 13 tysięcy par.

Narodziny rajstop: scena, patent i Panti-Legs z 1959 roku

Zanim rajstopy trafiły do domów towarowych, podobny, jednoczęściowy ubiór od talii do stóp znano już na scenie i w balecie – jako kostium, nie codzienną odzież. Gdy w końcu lat 50. Mary Quant szukała nogawki do swoich krótkich sukienek, najpierw sięgała po grube, kolorowe rajstopy ze składów teatralnych.

Pomysł na rajstopy jako produkt sklepowy krystalizował się w Stanach Zjednoczonych w latach 50. Allen Gant senior, prowadzący zakłady dziewiarskie Glen Raven, w 1953 roku usłyszał od ciężarnej żony Ethel, że pończochy z pasem stają się coraz mniej wygodne. Ethel zszyła prowizoryczny komplet z majtek i pończoch; Gant opracował wersję przemysłową z Arthurem Rogersem, J. O. Austinem i Irvinem Combsem. W 1959 roku produkt, nazwany Panti-Legs, pojawił się na półkach. Smithsonian i sama firma Glen Raven uznają to za początek komercyjnych rajstop.

Glen Raven nie był jednak jedynym, kto nad takim ubiorem pracował. 9 listopada 1956 roku Ernest G. Rice złożył wniosek patentowy zatytułowany „Combination Stockings and Panty”; patent wydano 18 marca 1958 roku. Glen Raven starał się o ochronę patentową około 1959 roku, ale podobny wniosek złożyła też inna firma, więc wyłącznych praw nikt nie otrzymał. Rajstopy były więc raczej równoległym pomysłem kilku wytwórców niż dziełem jednego „jednego wynalazcy”. To Glen Raven jako pierwszy na szeroką skalę wprowadził je do sprzedaży pod rozpoznawalną nazwą.

Na początku nowość nie podbiła rynku z dnia na dzień. Dopiero moda połowy lat 60. sprawiła, że rajstopy stały się niemal niezbędne.

Lata 60.: minispódniczka, kolor i elastan

Minispódniczka odsłoniła uda tak wysoko, że klasyczne pończochy – kończące się na udzie i trzymane przez pas – przestawały wystarczać. Każdy ruch groził pokazaniem zapięć i nagiej skóry powyżej koronki. Rajstopy, sięgające talii, rozwiązywały ten problem. Gdy modelki takie jak Jean Shrimpton i Twiggy pokazały się w krótkich spódnicach, popyt gwałtownie wzrósł.

Mary Quant nie wynalazła ani minispódniczki – do jej spopularyzowania przyczynił się także m.in. André Courrèges – ani samych rajstop. Zrobiła jednak coś, co wpisało je w codzienną garderobę. Według Victoria and Albert Museum kolorowe rajstopy były dostępne w Marks & Spencer już jesienią 1963 roku, ale przyjęły się wolno: w 1966 roku para kosztowała około 12 szylingów, mniej więcej trzy razy tyle co pończochy. Około 1964 roku Quant zaczęła współpracę z Nylon Hosiery Company rodziny Curry. Powstały długie pończochy łączone u góry oraz rajstopy w kolorach musztardowym, imbirowym, śliwkowym i czarnym, dobierane do jej ubrań. W 1966 roku pojawiły się błyszczące pończochy „Highball” (także jako „Hi-ball”) w srebrze, złocie, zieleni, błękicie i czerwieni. Artykuł w „Sunday Times” z 1973 roku stwierdzał, że Quant nie wymyśliła modowych rajstop, ale to przez nią większość kobiet zaczęła je nosić. W latach 70. rajstopy były już popularniejsze od pończoch.

Równolegle zmienił się sam materiał. W 1958 roku chemik DuPonta Joseph Shivers opracował syntetyczne włókno elastanowe (w USA nazywane też spandexem), najpierw znane jako Fiber K, a następnie pod marką Lycra. Włókno mogło rozciągać się nawet do 500 procent długości spoczynkowej i wracać do kształtu. Na rynek weszło na przełomie lat 50. i 60. W rajstopach elastan poprawił dopasowanie, ograniczył odkształcanie się dzianiny i pozwolił oferować szerszy zakres rozmiarów przy niższych kosztach produkcji.

Kabaretki, pończochy samonośne i rajstopy jako moda

Nie wszystkie innowacje zaczęły się od gładkiej, cielistej pary. Kabaretki – pończochy i później rajstopy o splocie przypominającym sieć – mają udokumentowany trop już na początku XX wieku. Jeremy Farrell, kustosz Museum of Costume and Textiles w Nottingham, wskazał wzmiankę w branżowym „Lace and Embroidery Review” z września 1912 roku o nowej, siateczkowej lub „rybiołuskowej” pończosze (netted or fishscale hosiery). Siateczka pokazywała nogę, jednocześnie ją okrywając, i związała się z rewią oraz music hall. Później wracała w popkulturze, w punku przełomu lat 70. i 80., a potem znów na wybiegach.

W drugiej połowie XX wieku rozpowszechniły się też pończochy samonośne (ang. hold-ups, stay-ups). Zamiast pasa do pończoch mają u góry szeroki, elastyczny ściągacz, często z paskiem silikonowym, który utrzymuje pończochę na udzie. Pozwalają wrócić do tradycyjnego, dwuczęściowego zestawu – pończocha plus bielizna – bez zapięć na udzie.

Sama rajstopa przestała być wyłącznie „drugą skórą” w kolorze cielistym. Pojawiły się wzory, błyszczące przędze, różne grubości w denierach (DEN) i modele bliższe bieliźnie, w tym rajstopy z otwartym krokiem. Dokładnej, dobrze udokumentowanej daty ich debiutu nie da się tu potwierdzić. Ważniejszy jest kierunek: w drugiej połowie XX wieku rajstopy stały się i praktycznym uzupełnieniem spódnicy, i elementem stylizacji.

Rajstopy dzisiaj i produkcja w Europie

W latach 90. formalny dress code w wielu miejscach pracy złagodniał i noszenie rajstop przestało być obowiązkiem. Nie zniknęły: część kobiet z nich zrezygnowała, część zaczęła traktować je jak dodatek – czarne kryjące na zimę, cienkie do sukienki, kabaretki albo wzór, gdy wymaga tego stylizacja.

Produkcja pozostała przy tym wyraźnie europejska. We Włoszech, zwłaszcza w okręgu Castel Goffredo, przemysł pończoszniczy rozwinął się w XX wieku – pierwsze zakłady powstały już w okresie międzywojennym – i w drugiej połowie stulecia stał się jednym z najważniejszych skupisk wytwarzania rajstop na kontynencie. W Polsce jednym z ważnych ośrodków tej branży jest Zduńska Wola, a polscy producenci rajstop szyją dziś zarówno na rynek krajowy, jak i na eksport.

Współczesne rajstopy korzystają z tej historii: z maszyn, których rodowód sięga krosna Lee, z nylonu i elastanu, z doświadczeń minispódniczki i z europejskiego zaplecza produkcyjnego. Różnią się grubością, składem i splotem – od klasycznej, gładkiej pary po kabaretki, samonośne pończochy i modele wieczorowe.

W Polsce rajstopy i pończochy produkuje także missO. Enjoy The View, polski wytwórca działający od 2013 roku. Aktualną ofertę można znaleźć w sklepie, a odpowiedzi na częste pytania o rodzaje, dobór i pielęgnację – na stronie FAQ.

Kalendarium

Źródła

1. Victoria and Albert Museum, The history of hand-knitting — https://www.vam.ac.uk/articles/the-history-of-hand-knitting
2. British Museum, skarpeta dziecięca z Antinoupolis (EA53913) — https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA53913
3. Victoria and Albert Museum, para skarpet z Egiptu (ok. 250–420) — https://collections.vam.ac.uk/item/O107787/pair-of-socks-unknown/
4. Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum, A Revolution in Stockings (2014) — https://www.cooperhewitt.org/2014/05/09/a-revolution-in-stockings/
5. Knitting Together (Leicester Museums), Sixteenth Century Fashions — https://www.knittingtogether.org.uk/changing-fashions/five-centries-of-fashion/sixteenth-century-fashions/
6. John Stow, relacja przytoczona m.in. w Chambers’s Book of Days (dar jedwabnych pończoch dla Elżbiety I i Edwarda VI)
7. Christ’s College, University of Cambridge, biogram Williama Lee (1563–1614) — https://alumni.christs.cam.ac.uk/william-lee
8. Nottinghamshire Historic Environment Record, Inventions from Nottingham: The Stocking Frame — https://her.nottinghamshire.gov.uk/whats-new/inventions-from-nottingham-the-stocking-frame
9. Knitting Together, Jedediah Strutt (1726–1797) oraz hasło technologiczne o ramie Derby rib — https://www.knittingtogether.org.uk/behind-the-scenes/the-people/jedediah-strutt-1726-1797/
10. American Chemical Society, Wallace Carothers and the Development of Nylon (National Historic Chemical Landmark) — https://www.acs.org/education/whatischemistry/landmarks/carotherspolymers.html
11. Science History Institute, Audra J. Wolfe, Nylon: A Revolution in Textiles (2008) — https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/nylon-a-revolution-in-textiles/
12. Smithsonian Magazine, Emily Spivack, Paint-on Hosiery During the War Years (2012) — https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/paint-on-hosiery-during-the-war-years-29864389/
13. Smithsonian Magazine, Joseph Caputo, 50 Years of Pantyhose (2009) — https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/50-years-of-pantyhose-33062523/
14. Glen Raven, Inc., materiał z okazji 50-lecia Panti-Legs (1959–2009)
15. U.S. patent Ernesta G. Rice’a, Combination Stockings and Panty, zgłoszenie 9 listopada 1956, patent 18 marca 1958 (nr 2,826,760)
16. The LYCRA Company, The History of LYCRA® Fiber — https://www.lycra.com/en/about-lycra-fiber/history-of-lycra-fiber
17. Museum of Design in Plastics, hasło Elastane — https://www.modip.ac.uk/projects/curators-guide-synthetic-garments/featured-fibres-and-materials/elastane
18. Victoria and Albert Museum, Six revolutionary designs by Mary Quant — https://www.vam.ac.uk/articles/six-revolutionary-designs-by-mary-quant/
19. Victoria and Albert Museum, obiekt: rajstopy Mary Quant dla Nylon Hosiery Company — https://collections.vam.ac.uk/item/O1484020/tights/
20. London Museum, How Mary Quant revolutionised 1960s fashion — https://www.londonmuseum.org.uk/collections/london-stories/how-mary-quant-revolutionised-1960s-fashion/
21. Annalisa Barbieri, How new labour revealed ladies’ legs, „New Statesman”, 11 września 2000 (wzmianka J. Farrella o „Lace and Embroidery Review”, wrzesień 1912) — https://annalisabarbieri.com/2000/09/11/how-new-labour-revealed-ladies-legs-published-in-the-new-statesman/
22. Fabio Sforzi, Antonio Calafati i in., badania okręgu pończoszniczego Castel Goffredo, m.in. On the evolution of the Castel Goffredo hosiery cluster, „European Planning Studies”, 2018